Bir Oyun

III. Bölümde sözünü ettiğimiz Transkafkasya’lı Kürt yazan Ereb Şemo’nun kitabındaki bir parça, canlı gözlemden alınma ayrıntılı birkaç çizgiyle, bu bölge Kültlerindeki evlilik tablosunu tamamlar. Bu parçada, Bro (İbrahim’in Kürtçe kısaltılmışı) adlı birinin Mayane adlı bir kızla evlenmesi anlatılır. Bro yoksuldur, anası Besö’den başka kimsesi yoktur; ama dayısı ona yardım eder. Mayane’ye göz diken zengin bir aileden bir başka talip de bulunduğu için, hazırlıklar gizli yapılır. Âdete göre Bes6, Bro’nun dayısını çağırır ve başlık gizlice verilir. Söz kesilip başlık ödendikten sonra, oğlan, nişanlısının yakınlarına hediyeler götürmek ve onlara, bu hediyelerden başka bir de zekâsıyla kendini beğendirmek zorundadır. Oğlana babalık eden Bes6, bacaklarını büküp oturmuş, ona bakarak şöyle demektedir: «Eh işte, oğlum, yann bir kann olacak. Babanın vasiyetine uyarak senin içiiı ancak bunu yapabildim. Şimdi artık kendinin efendisisin; evini çekip çevirmeyi bilmelisin, özellikle de geçimimizi sağlıyan koyunlara iyi bakmalısın. Ağır başlı ol. Kibirli olma. Bir aşirete gidip de orada yalnız tek-gözlü insanlar görürsen, sen de o aşiretin hayatma uyarak onlar gibi ol. — Olur anne, der Bro. — Şimdi davetlileri düşünelim. Herkese topai (hediye) gönderdin mi?» Âdete göre nişanlı oğlanın, her davetliye bir topai, bir mendil, bir parça sabun vb. göndermesi gerekir; düğüne gelmek isteyen kimselerinse hediyeyi kabul etmesi, istemiyenlerin reddetmesi gerekir. «— Evet anne, herkese gönderdik. — Hediyeler yetecek mi? — Yeter anne. Dayım bana, düğün için yedi ko­ yun verdi. Bizim tek başına masrafları karşılayamayacağımızı biliyor.» Ertesi gün, Bro’nun kışlağı (kış köyü) nerdeyse tanınmaz hale gelmiştir. Kalabalık bir davetli grubu da gelmiş, davul, zurna sesleri duyulmaya başlamıştır. Oğlanın yakınları düğün yerindedir. Alacalı bayram arkalıkları, oyma’lar (Kürt ceketi) ve gözalıcı sarıklar giymiş Kürtler, canlı adımlarla bir çadırdan öbürüne gidip gelmekte, çimenler üzerinde öbek öbek toplanıp neşeyle çene çalmaktadırlar. Aralarında, değişik renkli ağır tören elbiselerini giymiş yanık yüzlü, güleç kadınlar da görülmektedir. Bu dağ güzellerinin başında, kof i denen, para ve boncuklarla süslü yüksek başlıklar vardır. Kışlağın öbür ucunda da neşe ve canlılık hüküm sürmektedir. Burada, cirid1 oyununa katılan atlılar toplanmıştır. Her biri kendi atının olağanüstü niteliklerini göstermeye çalışır. Kimin kazanacağı üzerinde tartışılır. Bazıları atlarının safkan olduğunu ileri sürerler ve cinsini çeşitli şekillerde kanıtlamaya çalışırlar. Sonunda yarışlar başlar. Mesafe on kilometredir. Tınsla çıkış hattına gelen atlılar, binici melodisini (qeydi suwarıya) çalan zurnanın çıkardığı uzun sesler arasında tehlikeli cambazlıklar yaparlar. Böylece herkes eğlenir. Bu sırada Bro, Kürtlerin dediği gibi «tahta çıkmış» gibidir. Etrafını çeviren delikanlılarsa gülüp eğlenir, şarkılar söyler ve Bro’nun saçını tıraş edip giyimini hazırlarlar. Kürt âdetine göre, saçı kademe kademe tıraş edilir. Her arkadaşı, berbere yaklaşıp parasını öder ve saçtan kendisine 1) Yanş ve ata binme ustalıklarının gösterildiği binicilik bayramı. Avrıca bak. Moltke. adı geçen eser, s 340 düşecek payı daha çabuk kesmesini ister. Berberde toplanan para, gençlerin ortaklaşa yemek yediği karavana için harcanır. Mayane’ye gelince, çadırında arkadaşlarıyla birlikte oturmakta, arkadaşları da âdet üzere ağlayarak onu giydirmektedirler. Genç kızlardan biri, gelin olacak kızlar giydirilirken söylenen şarkıyı mırıldanmaya başlar: «Yalnız seninle ben yabancıyız. Evin dışında oturup kalmış; Kim olduğumuzu kimse bilmiyor. Oy yabancı başım! Oy mutsuz başım! Baba evini görüyorum senin, O evi kaplıyan eski damı: Dövünme kız, nişanlın genç. Bir ben yabancıyım burda, îşte gittim, dönmiyeceğim Aile ocağıma bir daha. Ağlayıp evime veda ederken Bir ben yabancıyım burda. Kıpkızıl bir mendil gibiyim ben Yabancılar arasında göze batan. Lânet olsun o ekmeğe Anamın bana yedirdiği. Bir başlık uğruna satıyorlar beni Talihsiz başımla bir ihtiyara...» Her kıtadan sonra, kızların hepsi ağlarlar. Ama aynı zamanda hepsi de şöyle düşünür: «Ne kadar mutlusun! Kocan genç ve yakışıklı. Bizse nasibimizin ne olduğunu henüz bilmiyoruz. Belki de kötü bir ihtiyarın ikinci ya da üçüncü karısı olacağız. O zaman yakınlarımızı terketmemiz büsbütün zor olacak ve âdet yerine gelsin diye değil, gerçekten gözyaşı dökeceğiz». Öyleye doğru ortaljk biraz durulur. Mayane’yi ata bindirirler ve süvarilerin eşliğinde Bro’nun evine götürürler. Kız eve yaklaşırken birkaç silah atılır ve Bro’nun annesi, ellerinde iki tabakla koçert oynamaya başlar. Mayane çadınn eşiğinden atlayınca, ayaklarının altına toprak bir çanak konur. Kız bu çanağı ezip eve girer. Tören bitmiştir. İnsan denizinin gürültüsü susmuş, herkes evine dönmüştür. Ortalığı sessizlik kaplar. Şimdi Mayane evleneli bir yıl olmuştur. Mayane’- nin hesabına göre, Bro’nun evine girdiği günden bu yana ay gökte turunu on üç kez tamamlamış ve Mayane ancak âdetin koyduğu süre dolunca, o zamana kadar bir heli ile örtülü tuttuğu yüzünü açıp kaynanasıyla konuşma hakkını elde etmiştir. Urmiye gölü havzasındaki Kürt evlenmesine gelince, benim bu konuda kaydettiğim gözlemler şunlar: Evlenme için görücü göndermeden önce, isteğin kabul edilip edilmiyeceğini öğrenmek için bilgi edinilir1. Gençler, gizlice de olsa, genellikle önceden birbir1) Kız isteme bazan çok nazik bir görevdir; nitekim kollelfsiyonumdaki bir hikâye bunu kanıtlar. Zerzan aşireti reisi Tabir A ğa’nm çok güzel bir kızı vardır. Peri Hanım adlı bu kızı Şemdinan beyi Abdal Beg ister. Evlilik avantajlı olacaktır, ama Tahir Ağa sert bir adamdır ve -ak sütü kara tortudan ayırdetınesini» bilmez. Abdal Beg'in adamlarını hor karşılar ve kös kös pTendilerinin evine geri gönderir. Abdal Beg bunun üzerine Musi adlı bir Yahudiye başvurur: Yahudi işi ustaca yürütür ve Peri Hanım'ı Abdal Beg'e almayı başarır Böylecp Yahudi kurnazlığı. Kürt sertliğinin üstesinden gelir! lerini tanırlar. Aracılar, nişanlı kıza, nişanlı oğlanın bir hediyesini (nişani) getirirler, dayısı herhangi bir silâh (çeka halani), ana-babosı da çeşitli giyim eşyaları (xelattd bûki) alırlar. Kızın ana-babasma dönen başlık parası, kız kaçırma halinde ödenmesi gereken ceza ile aym ismi taşır (qalen ya da naxt). Aynı kelimenin kullanılması ilginçtir; çünkü vaktiyle evlenmenin kaçırma (diziyi bûki) yoluyla oluştuğunu gösterir. Urmiye gölünün güney batısındaki Uşnu adlı Kürt bölgesinde, bir kadın ya da kız kaçıran kişi aşiret reisine hediye vermek zorundadır; kızın babası ya da kadının kocası ise hükümet makamlarına, «hokka vergisi» anlamına devitane adı verilen («hokka» anlamındaki devat/devit kelimesinden gelir) bir vergi öderler. Aynı bölgede, evlenme sırasında ağaya »da bir miktar para ödemek âdettir (Burada İran âdetlerinin etkisi hissediliyor: İran’da köylü evlendiği zaman, toprak sahibine bir hak öder). Kızın ana-babasma ödenen miktar yanında, evlenme sözleşmesinde ayrıca kızın malı olarak kalacak miktar da belirtilir. (Bu miktara verilen mare adı, Mukriler’de evliliğin kendini gösterir).